جغرافیای تاب‌آوری و عدالت انرژی؛ چرا جنوب ایران نباید در اولویت خاموشی باشد؟

 پایگاه خبری رواداری به نقل از (ایسنا): جنوب ایران با مردمان صبور، نخل‌های سرآمد و پهنه نیلگون خلیج فارس، همواره فراتر از یک محدوده جغرافیایی، نماد ایستادگی و شریان اصلی اقتصادی و راهبردی کشور بوده است. با این حال، زندگی در این پهنه گرمسیری، اقتضائات و دشواری‌های خاص خود را دارد؛ به‌ویژه زمانی که پای توزیع انرژی و مدیریت بحران‌های ناشی از ناترازی برق به میان می‌آید. تصمیم اخیر کارگروه انرژی کشور مبنی بر خارج کردن مناطق جنوبی از اولویت قطعی برق، فراتر از یک مصوبه اداری، گامی در جهت تحقق «عدالت جغرافیایی» و پذیرش مسئولیت اجتماعی حاکمیت در قبال زیست‌بوم‌های سخت‌اقلیم است. در این تحلیل، ابعاد مختلف این تصمیم، نقش جنوب در توازن ملی و ضرورت‌های تقویت زیرساخت‌های پایدار در این مناطق را بررسی می‌کنیم.

زیست‌اقلیم جنوب و مرزبندی حیاتی انرژی

برای درک اهمیت مصوبه عدم قطع برق در جنوب، ابتدا باید تفاوت بنیادین «دما» و «رطوبت» این مناطق را با سایر بخش‌های کشور درک کرد. در استان‌هایی نظیر خوزستان، هرمزگان، بوشهر و سیستان و بلوچستان، دمای بالای ۵۰ درجه همراه با رطوبت شدید (شرجی)، برق را از یک «ابزار رفاهی» به یک «عامل حیاتی برای بقا» تبدیل می‌کند.

در این مناطق:

سلامت عمومی: قطع برق در دمای بالای ۵۰ درجه مستقیماً با جان شهروندان، به‌ویژه کودکان، سالمندان و بیماران ریوی و قلبی ارتباط دارد. گرمازدگی شدید در غیاب سیستم‌های سرمایشی می‌تواند در عرض چند ساعت به فاجعه انسانی تبدیل شود.
فلج شدن خدمات عمومی: بیمارستان‌ها، تصفیه‌خانه‌های آب و نانوایی‌ها در جنوب وابستگی شدیدی به جریان پایدار برق دارند. قطع برق در این مناطق بلافاصله بحران قطعی آب را نیز به همراه می‌آورد.
بنابراین، رویکرد یکپارچه و یکسان در قطعی برق (مانند اعمال خاموشی‌های نوبتی یکسان برای تهران و بندرعباس) با اصول مسئولیت اجتماعی و عدالت توزیعی در تضاد است. مصوبه جدید نشان‌دهنده تغییر این دیدگاه به سمت یک «مدیریت هوشمند و متناسب با اقلیم» است.

پدافند غیرعامل و ثبات اجتماعی در مناطق مرزی

استان‌های جنوبی کشور به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خاص خود، همواره در خط مقدم پدافند غیرعامل و دفاع از امنیت ملی کشور قرار داشته‌اند. جنگ‌ها، بحران‌های اقلیمی و فشارهای اقتصادی، اولین بازتاب‌های خود را در این مناطق نشان می‌دهند.

وزیر کشور در نشست خود به درستی اشاره کرد که مردم این مناطق در طول تاریخ، حافظان بی‌ادعای مرزها بوده‌اند. از منظر جامعه‌شناسیِ امنیت، حفظ «رضایت‌مندی عمومی» و «پایداری خدمات زیستی» در مرزها، اولین لایه دفاعی هر کشوری است. هنگامی که دولت تعهد خود را به تأمین اساسی‌ترین نیازهای زیستی (مانند برق و سرمایش در اوج گرما) نشان می‌دهد، حس همبستگی ملی و وفاق اجتماعی تقویت می‌شود. این تصمیم پدافندی، مانع از شکل‌گیری ناامیدی اجتماعی و سوءاستفاده‌های احتمالی در شرایط حساس کنونی منطقه می‌شود.

مسئولیت اجتماعی حاکمیت (CSR) در توزیع مناب

مفهوم مسئولیت اجتماعی حاکمیتی ایجاب می‌کند که در شرایط بحران و کمبود منابع، تخصیص‌ها بر اساس «نیاز واقعی و میزان آسیب‌پذیری» انجام شود. ناترازی برق در ایران یک واقعیت انکارناپذیر است که ریشه در سال‌ها عدم سرمایه‌گذاری کافی در نیروگاه‌ها و الگوی مصرف نادرست دارد. اما هزینه این ناترازی را چه کسانی باید بپردازند؟

اعمال خاموشی در مناطق معتدل کشور شاید موجب کاهش رفاه موقت شود، اما در مناطق جنوبی به معنای توقف کامل زندگی و به خطر افتادن جان انسان‌هاست. اولویت دادن به تأمین برق جنوب، نمونه‌ای بارز از اعمالِ سیاست‌های مسئولانه است. این اقدام نشان می‌دهد که سیاست‌گذار متوجه تفاوت فرمول‌های زیستی در نقاط مختلف کشور شده و تلاش می‌کند با بازتوزیع بار خاموشی‌ها به مناطق کم‌خطرتر، از بروز فاجعه در نقاط بحرانی جلوگیری کند.

چالش لجستیکی اربعین و ضرورت آمادگی مرزها

بخش دیگری از اظهارات وزیر کشور به آمادگی برای ایام اربعین اختصاص داشت. مرزهای جنوبی و غربی کشور (به‌ویژه در استان‌های خوزستان، ایلام و سیستان و بلوچستان) به‌زودی میزبان میلیون‌ها زائر خواهند بود. تردد این حجم از جمعیت در اوج گرمای تابستان، یک چالش لجستیکی و بهداشتی بی‌سابقه است.

پایداری شبکه برق در این مسیرها و پایانه‌های مرزی برای کارکردِ مستمرِ:

تونل‌های خنک‌کننده و سیستم‌های سرمایشی مواکب
کارخانه‌های تولید یخ و انبارهای نگهداری آب آشامیدنی
تجهیزات بیمارستان‌های صحرایی و امدادی
حیاتی است. از این رو، مصوبه عدم قطع برق در مناطق جنوبی، پیش‌نیاز اساسی برای حفظ سلامت زائران و آبروی اجرایی کشور در این رویداد بزرگ مذهبی و اجتماعی است. دولت باید فراتر از تسکین‌های موقت، به فکر پایدارسازی دائمی شبکه توزیع در این کلیدراه‌های ارتباطی باشد.

از مدیریت بحران مقطعی تا توسعه پایدار زیرساخت‌ها

اگرچه مصوبه کارگروه انرژی برای صیانت از برق جنوب در شرایط فعلی ستودنی است، اما نباید فراموش کرد که این راه‌حل‌ها «مقطعی و مسکن‌گونه» هستند. جنوب ایران با تابش بی‌نظیر آفتاب و بادهای ساحلی، مستعدترین منطقه برای احداث نیروگاه‌های خورشیدی و بادی است.

برای عبور دائمی از این بحران، نیازمند چند اقدام زیربنایی هستیم:

توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر: سرمایه‌گذاری در ساخت نیروگاه‌های خورشیدی مقیاس‌بزرگ در کویرهای جنوب و سیستم‌های خورشیدی خانگی.
بهبود راندمان نیروگاه‌های حرارتی موجود: نوسازی تجهیزات نیروگاهی در جنوب که به دلیل رطوبت و شوری هوا دچار فرسودگی زودهنگام می‌شوند.
اصلاح الگوی معماری بومی: بازگشت به الگوهای معماری سازگار با گرما و بادگیرها جهت کاهش نیاز به خنک‌کننده‌های پرمصرف الکتریکی.

همبستگی ملی در پرتو عدالت توزیعی

تصمیم دولت برای صیانت از جریان برق در استان‌های جنوبی، گواهی بر این حقیقت است که «ایران عزیز یکپارچه است» و رنج یک بخش، رنج تمام پیکره ایران است. عبور از بحران‌های سخت کنونی، نه با شعار، بلکه با اتکا به تصمیمات عادلانه، علمی و شفاف در توزیع منابع محدود ممکن می‌شود. مردم صبور جنوب که بار سنگین مرزبانی و تولید ثروت ملی را بر دوش می‌کشند، شایسته آن هستند که در برنامه‌ریزی‌های انرژی کشور در اولویت نخست رفاه و امنیت زیستی قرار گیرند. رسانه «رواداری» امیدوار است این مصوبه، سرآغازی بر نگاهی ساختاری‌تر و پایدارتر به زیرساخت‌های حیاتی جنوب کشور باشد.