از تسهیلات مرزی تا دیپلماسی فرهنگی؛ واکاوی ابعاد اجرایی و رسانه‌ای اربعین پیش‌رو

 پایگاه خبری رواداری به نقل از (ایسنا): راهپیمایی بزرگ اربعین حسینی سال‌هاست که از یک رویداد مذهبیِ صرف فراتر رفته و به یکی از بزرگ‌ترین پدیده‌های اجتماعی و زیست جمعی در جهان معاصر تبدیل شده است. این گردهمایی عظیم بشری، بستری بی‌بدیل برای تمرین همدلی، تسامح، صلح و تعامل میان‌فرهنگی است؛ ارزش‌هایی که هسته مرکزی مفهوم «رواداری» را تشکیل می‌دهند. همایش «یاوران رسانه‌ای اربعین» که با حضور مسئولان ستاد مرکزی، کمیته‌های فرهنگی و مستندسازی در وزارت کشور برگزار شد، نشان‌دهنده آغاز فصلی جدید از برنامه‌ریزی‌هاست که در آن تلاش می‌شود علاوه بر تسهیلات ترابری و اقتصادی، «معماری معنایی» این حرکت بزرگ نیز بازتعریف و به جهانیان معرفی شود.

در این مقاله، تلاش داریم تا جزئیات اجرایی، تمهیدات اقتصادی، تدابیر مرزبانان و راهبردهای رسانه‌ای اربعین امسال را در ابعاد گوناگون مورد تحلیل و بررسی قرار دهیم.

توسعه زیرساخت‌های مرزی؛ تمرکززدایی و گشایش شریان‌های جدید

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های مدیریت اربعین در سال‌های گذشته، تراکم بیش از حد زوار در مرزهای سنتی به ویژه مرز مهران بوده است. این تمرکز جغرافیایی علاوه بر فرسودگی زیرساخت‌های محلی، مشکلاتی را در زمینه اسکان و حمل‌ونقل برای زائران ایجاد می‌کرد.

امسال ستاد مرکزی اربعین با اتخاذ رویکردی پویا، از بازگشایی دو گذرگاه مرزی جدید خبر داده است:

مرز شیلات در استان ایلام
مرز سومار در استان کرمانشاه
این دو مرز که به صورت آزمایشی در چرخه عملیاتی قرار می‌گیرند، با هدف کاهش بار ترافیکی از مرزهای مهران و خسروی طراحی شده‌اند تا از سال‌های آینده به عنوان مبادی رسمی و دائمی تردد زوار ثبت شوند. تجهیز این مناطق به امکانات رفاهی، سایه‌بان‌ها، گیت‌های گذرنامه موقت و سیستم‌های آبرسانی نشان‌دهنده عزم جدی برای صیانت از کرامت و آرامش زائران در طول سفر است. مرزهای شش‌گانه پیشین (شلمچه، چذابه، مهران، خسروی، تمرچین و باشماق) نیز با ارتقای استانداردهای جاده‌ای و بهداشتی آماده میزبانی از زوار هستند.

ثبات ارزی و تسهیلات اقتصادی؛ پاسخ به دغدغه‌های معیشتی زوار

تأمین منابع مالی و ارز مسافرتی همواره یکی از دغدغه‌های اصلی زائران و مدیران مواکب بوده است. نوسانات ارزی و لزوم دسترسی آسان به نقدینگی در کشور میزبان (عراق)، نیازمند یک هماهنگی دقیق میان ستاد مرکزی اربعین و بانک مرکزی بود.

طبق اعلام رسمی ستاد، تمامی منابع ارزی موردنیاز تأمین و وارد کشور شده است و متقاضیان و مواکب‌داران می‌توانند بر اساس سهمیه‌های تعیین‌شده بدون هیچ‌گونه گلوگاه اداری، اقدام به دریافت آن کنند. این ثبات در سیاست‌گذاری مالی علاوه بر کاهش دلال‌بازی‌های مرزی، امنیت خاطر زائران را تأمین می‌کند. سامانه «سماح» نیز با ثبت‌نام بیش از یک میلیون نفر تا این لحظه، به عنوان بستر اصلی توزیع عادلانه خدمات و الزامی کردن پوشش بیمه‌ای زوار (اعم از ایرانی و اتباع خارجی مقیم) عمل می‌کند تا ریسک‌های درمانی و حوادث در طول سفر به حداقل ممکن برسد.

دیپلماسی فرهنگی و مذهبی؛ تقویت اخوت اسلامی و تقریب مذاهب

بخش مهمی از شکوه اربعین در ابعاد فراملی و تقریبی آن نهفته است. کمیته فرهنگی اربعین امسال با ساماندهی و آموزش بیش از ۸ هزار مبلغ زن و مرد، گام بزرگی در جهت پاسخ‌گویی به نیازهای معرفتی زوار برداشته است. از این میان، ۵۰۰ مبلغ مسلط به زبان‌های عربی، انگلیسی و اردو به مرزها و مسیرهای پیاده‌روی اعزام می‌شوند تا به عنوان سفیران فرهنگی، با زائران کشورهای مختلف ارتباط برقرار کنند.

همچنین طراحی همایش‌های علمی مشترک با اندیشمندان عراقی و سایر کشورهای جهان اسلام، نشان‌دهنده گذار از نگاه صرفاً مناسکی به نگاه معرفت‌شناختی است:

همایش «الحسین نبی» در بغداد: با محوریت گفت‌وگوی علمای شیعه و اهل سنت پیرامون سیره پیامبر اعظم (ص) و اباعبدالله (ع).
همایش «همبستگی اسلامی» در کربلا: با حضور ادبا و شعرای برجسته جهان اسلام.
نشست‌های تخصصی در قرارگاه فرهنگی کربلا: با دعوت از علمای مسیحی و سایر ادیان، با هدف ترویج صلح، همزیستی مسالمت‌آمیز و رواداری بین‌ادیانی.
این برنامه‌ها نشان می‌دهند که اربعین ظرفیت بالایی برای تولید گفتمان مشترک ضد استبدادی و ضد استعماری در سطح بین‌المللی دارد.

زیست جمعی و اخلاقِ میزبانی؛ پرهیز از «ایرانی‌سازی» اربعین

یکی از کلیدی‌ترین و حساس‌ترین نکات مطرح‌شده در سند راهبردی رسانه اربعین، صیانت از نقش محوری مردم عراق به عنوان میزبانان اصلی این حماسه است. اربعین هویتی فراملی دارد و هرگونه تلاش برای انحصار یا تحمیل ساختارهای ایرانی به این مناسک، می‌تواند به روابط اجتماعی و برادرانه دو ملت آسیب برساند.

رسانه «رواداری» تاکید دارد که احترام به قوانین کشور میزبان، رعایت آداب و رسوم محلی مردم عراق، تشکر و قدردانی از موکب‌داران عراقی و پرهیز از رفتارهای کلونی‌محور و انحصارگرایانه، از پایه‌های اخلاقی این سفر است. زائران باید با درک شرایط اقلیمی و دمای بالای هوا در فصل تابستان، برنامه‌ریزی سفرهای خود را به ساعات خنک شب و بامداد منتقل کنند تا علاوه بر حفظ سلامت خود، بار کاری میزبانان عراقی را نیز تعدیل نمایند.

سند راهبردی رسانه؛ روایت ظهور خودآگاهی و مسئولیت‌پذیری

کمیته اطلاع‌رسانی و مستندسازی با تدوین سند راهبردی رسانه اربعین، به دنبال تغییر در فرم و محتوای بازتاب خبری این رویداد است. شعار محوری امسال، یعنی پویش «باید برخاست»، پیامی عمیق از حرکت، پویایی و خروج از انفعال را مخابره می‌کند. این معماری رسانه‌ای بر چهار رکن اصلی استوار است:

چه چیز مانع برخاستن است؟ (ترس، انفعال، جهل و دلبستگی‌های مادی).
در برابر چه باید برخاست؟ (ظلم، استکبار جهانی، بی‌عدالتی و اشغالگری).
برای چه باید برخاست؟ (یاری حق، برپایی عدالت، حفظ کرامت انسانی و آماده‌سازی بسترهای ظهور).
چگونه می‌توان برخاست؟ (با معرفت، همدلی، ایثار و عمل به مسئولیت‌های اجتماعی).
این مدل روایی به خبرنگاران و مستندسازی اجازه می‌دهد به جای تکرار کلیشه‌های تصویری و شعارهای تکراری، به لایه‌های زیرین و داستان‌های واقعی زائرانی بپردازند که در این مسیر دچار تحول روحی و اجتماعی شده‌اند. این رویکرد چندصدایی، روایت اربعین را برای مخاطبان غیرایرانی و حتی غیرمسلمان نیز پذیرفتنی و جذاب می‌کند.

مسئولیت‌پذیری اجتماعی در امتداد یک حماسه تاریخی

اربعین امسال بیش از هر زمان دیگری با مفاهیم مسئولیت‌پذیری اجتماعی و مقاومت گره خورده است. یادکرد شهدای خدمت، ادای احترام به شهدای مقاومت در غزه و یمن، و پیوند زدن قیام عاشورا به مسائل زنده جهان امروز، نشان می‌دهد که این رود خروشان انسانی هرگز متوقف نمی‌شود. تسهیلات مرزی و تأمین بدون مشکل ارز، تنها بسترسازِ فیزیکی این رویداد هستند؛ آنچه جانمایه اربعین را می‌سازد، همان روح همدلی، ایثار، صبوری و رواداری است که زائران در طول مسیر پیاده‌روی تمرین می‌کنند و آن را به عنوان توشه‌ای اخلاقی برای زندگی روزمره خود به ارمغان می‌آورند.